Asocijacija studenata Fizičkog fakuteta u Beogradu ENETER

Emi Neter

Naziv ENETER potiče od imena i prezimena velike naučnice Emi Neter koja je značajno doprinela razvoju matematike i formiranju moderne fizike, a koja se ubrojava među najznačajnije matematičare 20. veka. U fizici je Emi Neter najčuvenija po Neterinoj teoremi koja se na osnovnim studijama na našem fakultetu na teoretskom smeru prvi put pominje na predmetu Kvantna fizika 2 u trećoj godini. “Neterina teorema daje vezu između održanih impulsa i simetrije koje odgovarajući sistem poseduje.” (iz skripte za Kvantnu fiziku profesorke Maje Burić, str. 109).

emmy-noether-540x304

Emmy Noether (1882 – 1935) | © Pictorial Parade/Hulton Archive/Getty Images

Emi Neter je rođena 1882. godine u Nemačkoj, u jevrejskoj porodici kao najstarija i jedina devojčica od četvoro dece. U detinjstvu je, poput većine devojčica njenog doba, učila da kuva i pere, a išla je i na časove klavira i volela je da igra. Iako je nameravala da studira jezike, ipak je upisala matematiku na Univerzitetu u Erlangenu, gde je predavao njen otac Maks Neter.

Kada je doktorirala 1907. godine, počela je da radi na Matematičkom institutu u Erlangenu. 1915. godine je dobila poziv od Davida Hilberta i Feliksa Klajna sa Matematičkog instituta u Gotingenu da im se pridruži u radu u tom svetski poznatom centru za matematička istraživanja. Zbog protivljenja filozofskog departmana Univerziteta u Gotingenu, Emi zvanično nije prešla u Institut, ali je ipak na njemu predavala pod imenom Davida Hilberta. Nakon što je njeno akademsko zvanje doktora nauka prihvaćeno 1919. godine, Neter je postala vodeći član matematičkog departmana na tom univerzitetu. Njeni studenti su često nazivani Neterini dečaci.

Na Univerzitetu u Gotingenu je radila sve do 1933. godine kada su zbog nastajanja ratnih okolnosti Jevreji bili otpuštani sa akademskih pozicija. Tada je otišla u Ameriku, gde je radila kao profesor na Brin Mor koledžu u Pensilvaniji još dve godine, kada je u svojoj 54-oj godini umrla nakon posledica operacije.

Neterin radni period se deli na tri epohe:

– prvi period (1908 – 1919) u kojem je dala značajne doprinose teoriji polja i algebarskih invarijanti
– drugi period (1920 – 1926) u kojem je razvila teoriju ideala u komutativnim poljima, što je postao zgodan matematički alat i ima široku primenu
– treći period (1926 – 1935) u kojem je objavila važne radove vezane za nekomunitativnu algebru i hiperkompleksne brojeve, a uspela je i da objedini teoriju reprezentacije grupa sa teorijom modula i ideala.

Neterina teorema, odnosno njen rad o diferencijalnim varijantama u varijacionom računu objavljen 1918. godine, smatra se da je: “jedna od najznačajnijih ikada dokazanih matematičkih teorema koje su dovele do razvoja moderne fizike”. Neterinom teoremom uspostavlja se veza između simetrija fizičkog sistema i veličina koje ostaju nepromenjene za dati sistem, odnosno, tvrdi se da za svaku neprekidnu transformaciju za koju sistem ostaje nepromenjen (neprekidnu simetriju) postoji odgovarajuća održana veličina. Neterina teorema omogućava i pronalaženje održane veličine za datu neprekidnu simetriju. Neposredna posledica Neterine teoreme jeste činjenica da su tri najznačajnija zakona održanja, zakoni održanja impulsa, momenta impulsa i odražanja energije posledica osobina prostora i vremena, tako da su za dati fizički sistem nepromenljive veličine u vremenu, pri translaciji i rotaciji.

Neterina teorema nastala je 1915. godine pod uticajima Davida Hilberta koji je smatrao da tada tek izgrađivana opšta teorija relativnosti krši zakon održanja energije. Upravo zbog rada na tome, Hilbert je u Institut u Getingenu u kom je radio pozvao Emi Neter kao stručnjaka za teoriju invarijanti. Iste godine, Neter je dokazala svoju čuvenu teoremu. Kada je Ajnštajn dobio njen rad, sa oduševljenjem je pisao Hilbertu: “Juče od gospođice Neter primih veoma zanimljiv rad o invarijantama. Zadivljen sam činjenicom da se takvi problemi mogu razumeti na tako opšti način. Stari knjiški moljci Getingena mogli bi uzeti par lekcija kod gospođice.”